in ,

Winsgewende skaapboerdery Deel 11: Benut die koggelrameffek tot voordeel

Ooie word dikwels gedurende die lente en vroeë somermaande gepaar, voor die natuurlike teelseisoen (Januarie tot Julie) ՚n aanvang neem. Dit het ten doel om te verseker dat daar voldoende groen weiding is wanneer die ooie lam.

Sowel koggelramme as prikkelvoeding kan gebruik word om ooie gedurende die nie-seisoenale teelseisoen (Augustus tot Desember), wanneer hulle lae geslagsaktiwiteit toon, te stimuleer om op hitte te kom waardeur die teelseisoen vervroeg en die lamseisoen verkort word. ՚n Probleem is dat dit het laer lampersentasies tot gevolg het. ՚n Tweede probleem wanneer paring buite die natuurlike teelseisoen geskied, is dat daar dikwels slegs ՚n klein persentasie (ongeveer 2%) van die teelooie per dag bronstig is. Dit gee dikwels aanleiding tot ramme wat baklei, wat die risiko verhoog dat ramme sodanig beseer kan word dat hulle dekvermoë benadeel word.

Verder kan dit ook tot dekdominansie lei. Ondergeskikte ramme sal nie ooie dek in die teenwoordigheid van dominante ramme nie. Beide kan tot laer lampersentasies bydra. Om hierdie toestande te voorkom, moet teelooie voor die aanvang van die paarseisoen gekoggel word, want dit verseker dat genoeg ooie op hitte is wanneer die teelramme tussen die ooie geplaas word en onnodige bakleiery in ՚n groot mate so uitgeskakel word.

Ondergeskikte ramme sal nie ooie dek in die teenwoordigheid van dominante ramme nie. (Image source: pixabay.com by Elsemargriet)

Die koggelrameffek

 Die koggelrameffek maak van ՚n kragtige, natuurlike verskynsel gebruik wat dikwels swak verstaan en verkeerd toegepas word. Dit is ՚n uiters doeltreffende metode indien dit korrek gebruik word en word beslis onderbenut. Sowel teel- as koggelramme (ramme wat ՚n vasektomie gehad het) skei baie kragtige chemikalieë (feromone) deur kliere in hulle vel af. Dit versamel in die wolwas asook in was rondom die oë. Die reuk van hierdie stowwe veroorsaak ՚n onmiddellike (binne tien minute) en diepgaande hormonale reaksie in ooie wat hulle uit hulle seksuele onaktiwiteit (anestrus) wek. ՚n Voorwaarde is dat die ooie vir minstens vier tot agt weke voor die aanvang van die koggeltydperk van alle manlike diere geïsoleer word. Binne ՚n halfuur nadat ooie met manlike diere kontak gemaak het, is daar ՚n verhoogde hormoonafskeiding in die bloedstroom van die ooie, wat die begin van hulle estrusaktiwiteit stimuleer. Dit lei daartoe dat feitlik elke ooi in die trop binne twee tot drie dae nadat die ramme bygesit is, begin ovuleer.

Die aantal ooie wat per dag lam, kan ook gemanipuleer word om by die infrastruktuur aan te pas, byvoorbeeld waar te min lamhokke of arbeid beskikbaar is. Dit kan gedoen word deur die ooitrop in drie groepe te verdeel en die eerste groep op dag 1, die tweede groep op dag 3 en die derde groep op dag 5 te begin koggel (die sogenaamde staggered of verspringende metode). Dit verseker dat die ooie meer geleidelik op hitte kom.

Voordele van die koggelrameffek

• Dit sinkroniseer ooie, veral gedurende die nie-seisoenale teelseisoen, om oor ՚n korter tydperk op hitte te kom. Dit verkort die lamseisoen aansienlik en vergemaklik dus bestuur. Plaaslik is gevind dat waar ooie gekoggel word, tot meer as 90% van die ooie gedurende die eerste siklus (die eerste 17 dae) van die lamseisoen lam. Die gevolg is dat die lammers se gemiddelde ouderdom min verskil, wat help om aktiwiteite wat op ՚n spesifieke ouderdom uitgevoer moet word, soos inenting en speen, te vergemaklik. Met ՚n meer gekonsentreerde en korter lamseisoen, kan lammers vroeër gespeen word en is daar gevolglik meer groen weiding vir speenlammers beskikbaar, wat hulle groei bevoordeel.

• Dit verhoog lampersentasie deurdat dit die ovulasietempo verhoog.

• Aangesien die ooie oor ՚n korter tydperk lam, word die byvoedingsperiode verkort en word die byvoeding terselfdertyd meer doeltreffend benut, omdat die meeste ooie dit op die regte tydstip van laatdragtigheid ontvang.

• Dit help om lamintervalle te verkort, veral in lakterende ooie, sodat versnelde lamstelsels (lam elke agt maande) suksesvol toegepas kan word. Waar ooie deur koggelramme gesinkroniseer is, is heelwat ooie met die aanvang van die paarseisoen op hitte en kan die teelramme se aanvanklike hoë geslagsdrang en vrugbaarheid die beste benut word om ՚n hoë lampersentasie te verseker.

• Die gebruik van koggelramme is ook belangrik om jongooie aan ramme gewoond te maak en sodoende besetting te verhoog.

Koggelramme is ook belangrik om jongooie aan ramme gewoond te maak
en sodoende besetting te verhoog. (Image source:Dormer SA, Facebook)

Aantal en soort koggelramme

Koggelramme word teen ongeveer dieselfde verhouding as teelramme gebruik, naamlik drie koggelramme per 100 ooie. Oorsese navorsers vind dat koggelramme van sekere rasse (soos die Dorset) in staat is om ՚n groter respons as ander (soos die Romney) te gee. Tervit et al. (1977) het bevind dat Dorsetramme meer doeltreffend as Merinoramme was om ooie te stimuleer om op hitte te kom en dat laasgenoemde weer beter as die Romney was.

Voorbereiding van koggelramme

Koggelramme kan op verskeie maniere gemaak word, maar die mees doeltreffende manier is vasektomie, waardeur ongeveer 25 mm van die saadbuisie (vas deferens) van elke teelbal verwyder word. Hierdie operasie belemmer nie semenproduksie en die afskeiding van manlike hormone nie, maar die sperme kan nie die uretra bereik nie en derhalwe kan die ooie nie bevrug word nie. Alhoewel koggelramme steriel is, behou hulle hulle manlike eienskappe omdat hulle nog steeds manlike hormone produseer en kan hulle dus gebruik word om ooie te stimuleer om op hitte te kom.

Koggelramme moet verkieslik nie binne ՚n maand na die operasie gebruik word nie, omdat daar ՚n kans is dat van die spermselle in die buise oorleef het en ooie kan bevrug. Dit is aan te beveel dat koggelramme voor gebruik getoets word om seker te maak dat hulle steriel en vry van geslagsiektes is. Aktiewe jongramme, verkieslik ramme wat ooie al voorheen gedek het, met baie hoë libido (geslagsdrang) en wat vry is van enige geslagsiekte, is die beste tipe ramme om koggelramme van te maak.

Die gebruik van koggelramme met ՚n hoë dekvermoë en geslagsdrang is hoogs aan te beveel omdat hulle die ooie fisies tot ՚n hoër ovulasietempo stimuleer. In plaas daarvan om ՚n operasie uit te voer om van ՚n ram ՚n koggelram te maak, kan hormoonbehandelde hamels gebruik word.

Deur die grootste en mees aktiewe hamels met die mees manlike eienskappe drie keer met sewe-dae tussenposes met manlike harmone (testosteroon) in te spuit, tree hulle net soos ramme op. Die hamels ontvang die eerste hormooninspuiting 14 dae voordat hulle tussen die ooie geplaas word, die tweede inspuiting sewe dae later en met die derde inspuiting nog sewe dae later, word hulle tussen die ooie geplaas.

Koggelramme moet duidelik en permanent geïdentifiseer word om seker te maak dat hulle nie per ongeluk as teelramme gebruik word nie. Hulle moet verkieslik in ՚n aparte trop op presies dieselfde wyse as teelramme bestuur word. Koggelramme moet topfiks en in ՚n goeie kondisie wees om maksimum reaksie te verseker. Dieselfde voedings- en voorbereidingsprogram wat vir teelramme voorgeskryf word, moet ook vir koggelramme gebruik word. Koggelramme moet gevolglik vanaf twee maande voor paring geoefen word en ՚n hoëdeurvloeiproteïengebaseerde prikkellek gevoer word. Indien weiding skaars is, moet goeie gehalte hooi ad lib bygevoer word.

Voorbereiding van ooie vir koggel

Die vrugbaarheid van die ooie en die sukses van koggel word grootliks beheer deur die kondisie van die ooie vóór paring, asook hulle voedingstatus tydens die voorafgaande laktasieperiode. Suksesvolle koggel vereis verder dat ooie vir ՚n tydperk van minstens 28 dae, maar verkieslik 35 tot 56 dae, van enige manlike diere (ramme. koggelramme, ramlammers, bokramme, takbokke, ensovoorts) geïsoleer word. Een kilometer is voorgestel as die minimum afstand vir isolasie om doeltreffend te wees. Die isolasie moet volledig wees omdat ooie reageer op die sien, hoor en ruik van ramme. Die koggelrameffek kan misluk as ooie op een of ander manier kontak, al is dit net vir ՚n kort tydperk, met ramme maak. Hierdie kontak kan gebeur waar ooie in aangrensende krale aangehou word tydens skeer, dip, dosering, inenting of waar ooie in kampe aangrensend aan die bure se ramme wei.

Riglyne om maksimum respons te verkry

 • Koggelramme moet vir ՚n maksimum van 14 dae by ooie gelaat word waarna hulle met vrugbare, dekbehendige en fikse teelramme vervang word. Inligting dui daarop dat indien ooie slegs vir nege dae in plaas van die tradisionele 14 dae gekoggel word, besetting en veral meerlinggeboortes verhoog kan word. Wanneer die koggelramme op dag 9 (verkieslik laat namiddag) uitgehaal word, moet die teelramme onmiddelik bygesit word.

• Dit blyk dat ooie beter reageer op die prikkeleffek van die koggelram waar die koggelramme in die oggend vroeg (07:30) by die ooie gesit word, eerder as wanneer hulle later in die dag (19:30) bygesit word. Hierdie praktyk het ՚n beter sinkronisasieeffek asook ՚n verhoogde ovulasietempo (1,42 teenoor 1,14) tot gevolg gehad. Die aanbevole praktyk is dus om die koggelramme vroegoggend tussen die ooie te jaag en vir nege dae daar te laat.

• Ou koggelramme moet gereeld met jonges vervang word, omdat hulle geslagsdrang mettertyd afneem weens die degenerasie van die testis as gevolg van die ophoping van die semen. Waar hormoonbehandelde hamels gebruik word, moet nuwe hamels elke jaar gebruik word. Indien dieselfde hamels vir meer as twee agtereenvolgende jare met hormone gespuit word, is hulle minder doeltreffend om die ooie te stimuleer.

• ՚n Beter reaksie word met koggelramme verkry indien die ooie tydens die koggeltydperk op ՚n hoë voedingspeil is, sodat die ooie in ՚n stygende massatoename-fase is.

• Indien koggelramme eers vir ՚n paar dae tussen ooie wat reeds op hitte is geplaas word en daarna tussen die ooie wat gekoggel moet word, stimuleer hulle meer ooie om op hitte te kom.

Koggelramme met ‘n hoë dekvermoë en geslagsdrang word aanbeveel om
ooie fisies tot ‘n hoër ovulasietempo stimuleer. (Image source: Rochelle
Stander, Facebook)

Samevatting

Die koggel van ooie vir nege dae voor die aanvang van die paarseisoen is ՚n goedkoop en doeltreffende manier om ooie te stimuleer om op hitte te kom en hulle terselfdertyd te sinkroniseer om oor ՚n korter tydperk op hitte te kom, waardeur sowel die lamseisoen as die byvoedingstydperk aansienlik verkort word. Die gelyktydige gebruik van koggelramme met ՚n baie hoë geslagsdrang, asook prikkelvoeding, kan ՚n wesenlike bydrae lewer om die reproduksietempo van ooie te verhoog.

ProAgri bedank ՚n legende in die landboubedryf, dr Jasper Coetzee, wat sy Handleiding vir Winsgewende Skaapboerdery aan die lesers van ProAgri beskikbaar gestel het.

Indien jy meer inligting oor winsgewende skaapboerdery wil bekom, bestel jou Handleiding vir Winsgewende Skaapboerdery vandag nog deur ՚n e-pos te stuur na: mvs@meadowcape.co.za.

What do you think?

0 points
Upvote Downvote

Total votes: 0

Upvotes: 0

Upvotes percentage: 0.000000%

Downvotes: 0

Downvotes percentage: 0.000000%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Laventel: ՚n kleurige, geurige boerdery

Jacky Goliath, De Fynne Kwekery, Paarl